Kijk voor meer informatie over 3D en het laatste 3D nieuws
op onze nieuwe website: 3DTV Magazine

Wat is 3D?

3D TV is een techniek die het mogelijk maakt om meer diepte in het beeld te zien. Wanneer iets voor in beeld gebeurt of richting de kijker komt, ervaart de kijker dit ook echt zo. Je kunt je dit misschien wel herinneren van 3D bioscoopvoorstellingen, welke steeds vaker plaatsvinden, of misschien de 3D ervaring in Euro Disney. Maar nu willen de grotere fabrikanten 3D ook naar de huiskamer brengen door middel van 3D apparatuur (TV’s, Blu-ray Discs en Blu-ray spelers).
Het heeft even geduurd voordat 3D er was aangezien de techniek erg lastig is om te ontwikkelen. Wij zelf kunnen als mensen de wereld om ons heen heel gemakkelijk in 3D zien, maar zelfs dit is een heel ingewikkeld proces. Laat staan dus het ontwikkelen van 3D TV’s.

Je kunt als mens diepte zien doordat je, weliswaar onbewust, gebruik maakt van aanwijzingen uit het beeld wat je ziet. Zo weet je bijvoorbeeld dat wanneer er een auto voor de garage staat, dat er ook een garage deur achter de auto zit. Omdat de omgeving veel van dit soort aanwijzingen bevat weten we veel over de diepte van bepaalde beelden, maar om dit in drie dimensies te zien combineren we de platte beelden van beide ogen tot één 3D beeld. Ieder oog heeft namelijk een ander beeld van een situatie. Hou je vinger maar eens recht voor je neus te houden en sluit eerst je linker en dan je rechter oog. Je vinger wisselt schijnbaar van plaats. De hersenen combineren deze twee beelden, om de diepte van voorwerpen precies te bepalen.

3D uitleg van Panasonic

Soorten 3D

De rood/groene brilletjes
De techniek met de rood/groene brillen en de rood/groene plaatjes is eigenlijk een van de eerste technieken die er was voor een 3D ervaring. Het 3D beeld wat je ziet door deze bril wordt ervaren door de twee lagen (rood en groen) die een stukje van elkaar verschillen. De bril zorgt ervoor dat je alleen de laag ziet die voor dat ene oog bestemd is. Hierdoor ziet elk oog het voorwerp uit een ander perspectief. De hersenen zorgen er vervolgens voor dat er één beeld van gemaakt wordt, met diepte, dus 3D. Het grote nadeel van deze techniek is dat je al het gevoel voor kleur verliest. Vandaar dat deze techniek in de jaren ’50 wel populair was.

Polarisatie projectie
Dit is een techniek die tegenwoordig vaak wordt toegepast bij 3D voorstellingen in de bioscoop. De film wordt geprojecteerd met behulp van twee projectoren, een voor het beeld voor het linker oog en een voor het beeld voor het rechter oog. Ook is voor beide projectoren een polarisatiefilter geplaatst die het licht maar in één richting door laat. Deze filters voor beide projectoren zijn ten opzichte van elkaar 90º gedraaid. Door nu in het brilletje (polariserende brillen) ook polarisatiefilters te gebruiken die ook 90º van elkaar gedraaid zijn, worden de beelden van elkaar gescheiden en wordt het 3D effect gecreëerd. 3D TV met de polarisatie projectie verloopt volgens hetzelfde principe als bij bovenstaande beeldprojectie, echter zijn de polarisatiefilters hier in het beeldscherm ingebouwd. De kosten van het maken van zo’n beeldscherm zijn erg hoog. Daarentegen zijn de 3D brillen weer erg goedkoop. Er zijn fabrikanten die deze techniek gebruiken, zo komt LG met een LCD scherm dat werkt met gepolariseerde brillen.

Wissel projectie
Deze techniek wordt door de grotere bioscopen het meest gebruik voor 3D voorstellingen. Hier wordt om de beurt het rechter en het linker beeld geprojecteerd. Het publiek moet gebruik maken van shutter brillen. Dit zijn brillen waarvan ieder glas om de beurt ondoorzichtig gemaakt kan worden. Wanneer het linker beeld wordt vertoond zal het rechter glas ondoorzichtig zijn en andersom. De brillen moeten dus wel sync gelegd worden met de projectie. Dit gebeurt meestal door middel van een sensor in de bril die in connectie staat met een sensor boven het scherm. Een klein nadeel is wel dat shutter brillen actief zijn, wat inhoudt dat ze voorzien moeten worden van stroom. Hierdoor zullen de prijzen van shutter brillen relatief gezien hoog liggen (denk aan 60 euro per stuk). Er wordt al gezegd dat gemiddelde shutter bril ongeveer 25 uur aan 3D TV kunt kijken. 4 uur voordat de batterij op is krijg je een signaal en kun je de bril door middel van een mini USB kabel opladen.

De wissel projectie techniek met shutter brillen verlangen wel van het 3D display, of de 3D TV, dat deze een hoge resfresh rate heeft. 100Hz of 120Hz is voor menig LCD TV normaal, maar om de 3D ervaring soepel te laten verlopen met shutter brillen is een hogere snelheid nodig, ongeveer 240Hz. Hoe lager de refresh rate, des te eerder je als kijker de overgang tussen frames ziet. Ook kan er bij lage refresh rates motion blur optreden. Dit is een van de redenen waarom Panasonic beweert dat plasma hét medium is voor 3D. Plasma TV’s hebben namelijk over het algemeen een veel hogere refresh rate dan LCD TV’s (600Hz tegenover 120Hz of 240Hz).

Sony en Panasonic maken voor de eerste generatie 3D TV’s gebruik van deze techniek voor de 3D weergave.

Zonder bril (autostereoscopisch)
Er bestaat tegenwoordig ook een techniek die geen gebruikt maakt van brillen. De techniek zorgt dat er 2 verschillende beelden tegelijk op het scherm vertoond worden en wanneer je dan precies voor het beeld zit, worden de beelden door je hersenen weer als 3D ervaren. Een filter (parallax barrier) welke voor het scherm geplaatst wordt zorgt ervoor dat pixels van het ene beeld alleen in het rechter oog komen en pixels van het andere beeld alleen in het linker oog. Het is mooi dat we geen brillen meer nodig hebben voor deze techniek maar er kleven ook twee nadelen aan. Zo is het beeld relatief donker doordat er bepaalde lichtstralen voor je linker of rechter oog geblokkeerd worden, maar het grootste nadeel is dat je precies recht voor het scherm moet zitten voor de 3D ervaring en dus zit er vaak maar één persoon precies goed. Ook hier is wel een oplossing voor, zoals het Multi-view scherm. Dit scherm zorgt niet voor twee beelden maar een heleboel beelden, waardoor je vanuit meerdere posities (tot wel 9) het 3D effect zou kunnen zien. Maar ook dit werkt niet perfect. Het is namelijk nog steeds lastig om met elk oog precies vanuit de juiste positie te kijken. Sta je iets scheef of te ver naar links, dan is het beeld alweer vertekend. Ook hebben dit soort schermen vaak moeite om 2D beelden op een goede manier weer te geven.

Philips heeft onlangs een Multi-view scherm op de markt gebracht. Dit scherm creëert dus het 3D effect zonder een bril. Deze TV is vooral gemaakt voor de games industrie, presentaties en wordt ook heel veel gebruikt in casino’s. Voor deze groepen is de kijkhoek niet van groot belang. Meestal zit een gamer of iemand achter een slot machine in het casino toch recht voor de TV. Op deze manier wordt het 3D effect optimaal benut.Naast Philips is ook Magnetic druk bezig met autostereoscopische 3D TV’s.

3D Blu-ray

De BDA (Blu-ray Disc Association) heeft onlangs een Blu-ray 3D specificatie aangekondigd, waarmee de nieuwe standaard voor 3D hardware geboren is. We zullen de komende tijd dus veel nieuwe 3D producten gaan zien die hiervan gebruik maken.

De 3D specificatie maakt het mogelijk om Full HD 1080p resolutie naar elk oog (Full 3D) te sturen (door middel van onder andere wissel projectie), werkt met alle soorten 3D displays (LCD, LED, Plasma, etc.), en bevestigt dat alle nieuwe 3D Blu-ray discs ook in 2D afgespeeld moeten kunnen worden op de ‘oudere’ (eigenlijk huidige) Blu-ray spelers. Alle soorten en manieren om 3D te projecteren op een plasma, LCD of LED TV worden dus ondersteund, zowel met als zonder bril en zowel de polarisatie techniek als de wissel projectie techniek. Ook zeer interessant is dat Playstation 3 consoles al 3D-Ready zijn en geüpdate kunnen worden om 3D content af te spelen. Mocht je dus een PS3 hebben dan zit je voorlopig helemaal goed, mits je volgend jaar wel een 3D TV aanschaft met bijbehorende brillen.
De huidige 2D Blu-ray discs moeten volgens de standaard ook in de toekomstige 3D Blu-ray spelers gewoon afgespeeld kunnen worden. Kortom, je kunt alle soorten (2D en 3D) films in elke speler afspelen, al zul je in de huidige spelers geen 3D effect krijgen.

De nieuwe encoding techniek die voor 3D Blu-ray films gebruikt wordt maakt het ook mogelijk om geavanceerde grafische 3D features toe te voegen, grafische 3D navigatie menu’s te gebruiken en zelfs 3D ondertiteling weer te geven. De encoding techniek gebruikt maar 50% meer ruimte op de discs in vergelijking met 2D content, waardoor er ruimte overblijft voor 3D extra’s zoals hierboven omschreven.

Wat heb je nodig om 3D TV te bekijken?

Allereerst spreekt het natuurlijk voor zich dat je een 3D TV nodig hebt en de daarbij behorende 3D brillen. Maar daar houdt het niet bij op. Je hebt ook een bron nodig die 3D Blu-ray discs kan afspelen. We hebben nog geen fabrikanten gezien die hun huidige, 2D, Blu-ray spelers via een firmware update geschikt gaan maken voor 3D (lees hieronder verder over producten met HDMI 1.3 en de mogelijkheden voor 3D). Dit zou een mooi idee zijn aangezien dit de consument niets extra’s kost. De meeste merken (zoals bijvoorbeeld Panasonic) bieden alleen compleet nieuwe hardware aan die 3D geschikt is. 2D Blu-ray spelers van deze merken zul je dan dus moeten vervangen voor een 3D Blu-ray speler.

De Sony Playstation 3 is de grote uitzondering op de regel. Dit apparaat krijgt een firmware update waardoor je 3D games en 3D Blu-ray films af kunt spelen. Er was wat twijfel of de PS3 Full HD 3D content zou kunnen weergeven, maar Sony verzekert ons dat dit kan, ondanks het feit dat de PS3 geen HDMI 1.4 apparaat is (lees hieronder meer over 3D en HDMI versies).

Qua receivers is de vraag belangrijk of je de receiver gebruikt om de switchen tussen HDMI video bronnen. Wordt het video signaal van je Blu-ray speler (straks 3D Blu-ray speler) via je receiver naar je TV gestuurd? Als het antwoord hierop ja is heb je een nieuwe 3D-Ready receiver nodig. Een oplossing is om voor een 3D Blu-ray speler te kiezen met twee HDMI uitgangen, zoals de Panasonic DMP-BDT350. Één HDMI kabel loopt dan naar je TV voor het 3D signaal en één kabel gaat naar je receiver voor het audio signaal. Als je het schakelen tussen video bronnen wilt behouden met de receiver en je maakt gebruik van een 3D bron, dan heb je een 3D receiver nodig (met de mogelijke uitzondering van de PS3).

De volgende vraag is of je de huidige HDMI kabels kunt behouden. Op dit moment lijkt het erop dat dit mogelijk is. De meest recente HDMI 1,3(a) kabels zouden gewoon het 3D signaal moeten kunnen doorsturen. Met een HDMI 1.4 (High Speed HDMI) kabel zit je zeker goed. HDMI 1.4 ondersteunt naast 3D een uitgebreider kleurenschema, 4k (Quad HD) resolutie, en ethernet (de mogelijkheid om een internet verbinding te delen via HDMI).
Wanneer je nu een HDMI High Speed kabel hebt zit je helemaal goed qua HDMI 1.4 functies. Fabrikanten mogen zelfs geen versie nummers meer noemen. Hou het dus gewoon op een HDMI High Speed kabel. De meeste HDMI 1.3a kabels (dat staat er waarschijnlijk nog op) zijn al voorzien van genoeg bandbreedte zodat ze een High Speed HDMI kabel zijn, dus test eerst of je huidige kabel werkt.
Lees hier meer over de nieuwe HDMI logo’s en High Speed HDMI.Ook is er wat verwarring over het feit of apparatuur een HDMI 1.4 certificering moeten hebben om 3D te kunnen verwerken. Het beste antwoord hierop is dat een HDMI 1.4 logo niet hoeft in te houden dat het apparaat ook echt alle features van HDMI 1.4 bevat. Kijk dus eerst naar de features die het apparaat biedt. De HDMI versie doet er dan niet toe.

Om het kort uit te leggen; In principe gaat het niet om de HDMI versie wanneer je 3D signalen wilt doorsturen, maar om de meta-data protocollen en elektronische circuits in het apparaat (Voor de rest van de HDMI 1.4 functies heb je wel een HDMI 1.4 aansluiting nodig). De meeste receivers en 2D Blu-ray spelers hebben niet de benodigde meta-protocollen en elektronische circuits om 3D signalen te kunnen doorsturen. HDMI 1.4 receivers en andere apparaten hebben dit wel, want daar is 3D en 4K al ingecalculeerd. HDMI 1.3 apparaten kunnen dus wellicht 3D doorsturen, maar hebben dan een 3D update nodig, wat technisch gezien dus niet altijd mogelijk is. We kunnen als regel stellen dat alle nieuwe HDMI 1.4 (High Speed HDMI apparatuur) gewoon 3D aankan en HDMI 1.3 apparatuur niet.
Digitale televisie decoders (set-top-boxen) zijn een ander verhaal. Ook deze moeten een update kunnen krijgen voor het verwerken van 3D om 3D uitzendingen naar je TV te kunnen sturen.  Alleen de bandbreedte van digitale televisie is te laag om Full HD 3D door te kunnen sturen. Om deze reden werken 3D TV zenders nu met Half 3D weergave. Maar, 3D uitzendingen in Nederland liggen nog in de verre toekomst.

BELANGRIJK
Sommigen nieuwe 3D apparatuur heeft nog steeds HDMI 1.3 aansluitingen. Hier is het puur een kwestie van benaming. Deze producten kunnen Full 3D doorgeven, maar mogen de naam HDMI 1.4 niet gebruiken omdat ze niet voldoen aan alle specificatie eisen van HDMI 1.4. Zie hier het voorbeeld van de Sony 3D Blu-ray spelers.

Een belangrijk punt om nog wel te vermelden is dat alle nieuwe 3D apparatuur gewoon overweg kan met 2D bronmateriaal. Een film kan dus nog gewoon in 2D afgespeeld worden op een 3D TV.

Wat betekent 3D-Ready?

We kennen het allemaal nog wel.. HD-Ready. Daarmee kwamen de eerste HD TV’s op de markt. Bij de opkomst van 3D gaan we hetzelfde principe weer terug zien in de term 3D-Ready. Maat wat houdt de term 3D-Ready nu precies in? En, wat maakt een TV 3D-Ready?

Samsung’s 3D geschikte (3D capable) 7000, 8000 en 9000 series HD TV’s, bijvoorbeeld, beschikken over een 3D processor en 3D zender (verstuurt het signaal voor de 3D bril). Deze TV’s zijn ontworpen om compatibel te zijn met meerdere 3D standaarden, inclusief half/full HD resolutie, en de onlangs vastgestelde Blu-ray 3D specificatie. Dit alles laat eigenlijk zien dat de term 3D-Ready voor Samsung gewoon inhoudt dat de TV’s geschikt zijn voor 3D. Daarentegen heeft Sony ook een aantal 3D TV’s gepresenteerd, waarvan alleen het topmodel volledig 3D geschikt is. Modellen hieronder noemt Sony 3D-Ready en deze modellen beschikken niet over de 3D zender en 3D brillen. Deze accessoires zijn later aan te schaffen. Kortom, het is van belang goed te kijken wat de term per TV inhoudt. Als er een 3D zender en een 3D bril bij de TV zit dan kun je er wel vanuit gaan dat de TV volledig 3D geschikt is.

Terwijl er voor de grootte van een 3D TV geen beperkingen zijn, ondanks dat groter wel vaak beter is, moet een 3D TV wel een minimale refresh rate hebben van 120Hz (welke 60Hz weergeeft voor elk oog). Hoe hoger de refresh rate, des te soepeler en vloeiender het 3D effect. Een 240Hz TV kan dus 120Hz uitsturen naar elk oog. Naast een hoge resfresh rate is het ook van belang dat apparatuur HDMI versie 1.4 ondersteunt zodat het mogelijk is om een Full HD 3D signaal per oog (Full 3D) te versturen.

De manier waarop 3D weergegeven wordt verschilt ook nog per fabrikant. Zo maken sommige fabrikanten gebruik van passieve polariserende brillen en anderen van actieve shutter brillen. Dit heeft geen gevolgen voor het bronmateriaal, alleen de manier van weergave en bekijken is anders. Fabrikanten als Samsung, Sony en Panasonic hebben gekozen voor de actieve shutter technologie, ondanks dat deze technologie duur kan zijn en een voedingsbron nodig heeft (voor de 3D bril).

Meer informatie:
TV introductie || High Definition || Plasma & LCD || LED & NeoPDP || OLED TV || 3D TV
HDMI versies || TV aansluitingen || Uitleg TV termen || Beste TV merken || Ons Advies